με λένε χασάν και είμαι έλληνας

ουψάλα σουηδία, απρίλιος 2012

αλλάζαμε ο ένας δίπλα στον άλλον στα αποδητήρια του γυμναστηρίου στην ουψάλα. αυτός κοντός, τριχωτός, γεροδεμένος, γύρω στα 60.

μου πέταξε χαμογελώντας κάτι στα σουηδικά. 

του απάντησα κακήν κακώς

κατάλαβε από τα άθλια σουηδικά μου ότι δεν ζώ εκεί

‘από πού είσαι;’, με ρώτησε στα αγγλικά

‘from greece’

‘έλληνας είσαι; κι εγώ έλληνας!!’ φώναξε στα ελληνικά

είχε μια βαριά ανατολίτικη προφορά. μιλούσε δυνατά. 

υποψιάστηκα ότι ίσως είναι πομάκος ή κάτι τέτοιο...

‘από που είσαι; από θράκη μήπως;’ τον ρώτησα κάνοντας κάπως τον έξυπνο

‘όχι, από αίγυπτο...’ ..έκανε μια παύση, με κοίταξε στα μάτια. χαμογέλασε:

‘όμως είμαι έλληνας’

‘ά, είσαι από τους έλληνες της αιγύπτου’, ξανα-πέταξα την εξυπνάδα μου

‘όχι. χασάν με λένε. αιγύπτιος από γεννησιμιού...αλλά είμαι έλληνας εδώ κι εδώ’

χτύπησε με το δάκτυλο τον κρόταφο και το στήθος του

είχαμε και οι δυό φορέσει τα αθλητικά μας και αρχίσαμε να ανεβαίνουμε τις σκάλες προς το γυμναστήριο με τα μεγάλα παράθυρα που βλέπουν στον ποταμό fyris. μιλούσε γρήγορα:

‘εζησα στην ελλάδα πέντε χρόνια. είμαι τριάντα χρόνια τώρα στην σουηδία. νέος είχα τρέλα με τα ταξίδια. μπαρκάρισα. στο πρώτο κι’ όλας ταξίδι δέσαμε πειραιά. ξετρελάθηκα με την αθήνα και με την ελλάδα. ξεμπάρκαρα και έμεινα εκεί. πέντε χρόνια. εκεί γνώρισα την γυναίκα μου. σουηδέζα. με κουβάλησε εδώ...30 χρόνια ουψάλα...καλά είναι...δεν βαρυέσαι, δεν έχω παράπονο’

εκτός από την βαριά προφορά του, μιλούσε πολύ σωστά ελληνικά, με άρτια άρθρωση και συντακτικό, πολύ καλύτερα από ότι μιλώ εγώ δανέζικα ή σουηδικά για παράδειγμα

‘καλά, πως μιλάς τόσο καλά εληνικά ακόμα, μετά τριάντα χρόνια;’ τον ρώτησα.

‘μα επειδή εγώ λατρεύω την ελλάδα. κι εσάς τους έλληνες σας αγαπώ πολύ...

...όχι όμως αυτούς τους πούστηδες...’

αράδιασε μια σειρά βρισιές για τους πολιτικούς που τους ήξερε όλους με ονοματεπώνυμα. τους στόλισε όλους ανεξαιρέτως, κόματα, πρωθυπουργούς, με όμορφες βρισιές, λιμανίσιες.

ήταν ενημερωμένος για την κατάσταση, το χρέος, την τρόικα:

‘πού πήγαν τα λευτά ρε κουμπάρε, μου λες που πήγαν τόσα λευτά; η ελλάδα είναι πλούσια χώρα. οι έλληνες νοικοκύρηδες ανθρώποι... θα σου πώ εγώ που πήγαν. στην ελβετία τα πήγανε αυτοί οι πούστηδες. και οι έλληνες και ο δικός μας εκεί κάτω ο μουμπάρακ είναι όλοι κλέφτηδες’

είχαμε φτάσει στο γυμναστήριο. ο χασάν έπιασε μια κοπιλατική κι άρχισε να τραβάει κουπί.

τον αποχαιρέτισα.

‘ε, λεβέντη, μη φοβάσαι! η ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει’  μου φώναξε, αγνοώντας τους καταϊδρωμένους σουηδούς που χτυπιόταν στα μηχανήματα γύρω του

δέν ξέρω πόσο εννοούσε ο χασάν το οτι στην καρδιά και στο μυαλό ήταν έλληνας. 
όμως γνωρίζω πολύ καλά από δική μου πείρα
ότι μια γλώσσα δεν την μαθαίνεις και δεν την θυμάσαι 30 χρόνια 
αν δεν νιώσεις την κουλτούρα που την δημιούργησε και που η γλώσσα αυτή εκφράζει
και αν δεν αγαπήσεις την χώρα και τους ανθρώπους που την μιλούν

αφροέλληνες

μορονγκόρο, τανζανία 2009

τελειώναμε μια δεκαήμερη επίσκεψη στην τανζανία με ένα μεγάλο ερευνητικό πρόγραμμα του fao. καμιά δεκαριά πανεπιστημιακοί διαφόρων εθνικοτήτων, δανοί, γερμανοί, σουηδοί. είχαμε καταλλήξει στο morongoro μια μικρή πόλη στην καρδιά της τανζανίας. το βράδυ, κατάκοποι, πήγαμε για φαγητό στο ‘mama pierina’s’ στο πιό καλό ιταλικό εστιατόριο της πόλης. ακολουθούσαμε τον jurgen, τον κατά κάποιο τρόπο αρχηγό τη αποστολής. έναν δανό κτηνίατρο πολυταξιδεμένο. άνθρωπο παλαιάς κοπής με χακί και αρβύλες. είχε φάει την αφρική με το κουτάλι.

η ιδιοκτήτρια του ‘mama pierina’s’ ήταν μια καστανή, υπερκινητική γυναίκα. μπαινόβγαινε στην κουζίνα και έδινε διαρκώς εντολές στους αφρικάνους. είχε τον απόλυτο έλεγχο. 
αφού σερβιριστήκαμε ήρθε και κάθησε στο τραπέζι μας και άρχισαν τα πειράγματα με τον jurgen που όπως φάνηκε γνωρίζονταν από πολύ παλιά:

‘από που έναι αυτή τη φορά η παρέα σου, βρωμοδανέ;’

‘ά, πολυεθνική. ο axel είναι γερμανός, ο niels και η mette δανοί...και αυτός εδώ είναι ο κώστας από την ελλάδα’

‘έλληνας είσαι ρε μαλάκα;’ μου λέει ξαφνικά εκείνη 

σε άπταιστα ελληνικά.

δεν ξέρω αν σοκαρίστηκα τόσο που με αποκαλούσε έτσι μια άγνωστη σε μένα γυναίκα ή πιό πολύ που άκουγα ελληνικά στην καρδιά της αφρικής. δεν απάντησα.

‘σου ορκίζομαι, αυτός είναι έλληνας’ επέμενε ο jurgen

‘έλληνας είμαι, αλλά όχι από αυτό που είπες - τουλλάχιστον έτσι θέλω να πιστεύω’ της λέω στα ελληνικά. σηκώθηκε. με αγκάλιασε.

‘ω συγνώμη. χίλια συγνώμη. ξέρεις αυτό εδώ το καθήκι μου κουβαλάει κάθε τόσο κάτι τύπους που ξέρουν κάν’να δυό κουβέντες ελληνικά ‘γειά σου’ ‘καλημέρα’ ‘μαλάκα’ ‘σ’ αγαπώ’ τέτοιες τουριστικές μαλακίες και μου τους σερβίρει για έλληνες για να μου κάνει πλάκα. χίλια συγνώμη. δήμητρα με λένε.’

‘και από που κι ως πού το ιταλικό mama pierina’s’

‘ο πατέρας μου έλληνας, η μάνα μου ιταλίδα. έλα τώρα. χεσ’ τους αυτούς τους ξένους. έλα να σε γνωρίσω με τα παιδιά. θα χαρούν πολύ.’

με πήρε από το χέρι. περάσαμε μέσα από την κουζίνα και βγήκαμε πίσω από το κτήριο σε μια ευρύχωρη εσωτερική αυλή. καταμεσής, κάτω από ένα θεόρατο λαστιχόδενδρο ένα τραπέζι γεμάτο άδεια μπουκάλια μπύρας και γύρω-γύρω 'τα παιδια' φώναζαν γελούσαν και έβριζαν ελληνικά. μου τους σύστησε έναν-έναν όλους.

‘ο αδερφός μου ο γιάννης, ο ξάδερφός μου ο διονύσης, ο ...ο..’

με αγκάλιασαν φανερά συγκινημένοι. μου εξήγησαν ότι ήταν έλληνες δεύτερης γενιάς. οι γονείς τους κτηματίες. είχαν καλλιέργειες καπνού και σιζάλ. όταν όμως ήρθε στα πράγματα ο julius nyerere το ‘60 και κρατικοποίησε τα πάντα όλοι έχασαν τις περιουσίες τους. οι λευκοί αναγκάστηκαν να φύγουν σχεδόν όλοι. από τους έλληνες οι πιό πολλοί μετακόμισαν βόρεια προς την αίγυπτο και ασχολήθηκαν κυρίως με το μπαμπάκι και τον καπνό, άλλοι σε γειτονικές αφρικανικές χώρες. πολλοί λίγοι επέστρεψαν στην ελλάδα. κάποιοι όμως – ελλάχιστοι - προτίμησαν να μείνουν. τώρα τα παιδιά τους δουλεύουν σε μεγάλες εταιρίες καπνού που εισέρευσαν στην τανζανία μετά τον θάνατο του nyerere και τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές των διαδόχων του.

ο διονύσης είχε σπουδάσει business. μιλούσε πολύ όμορφα ελληνικά:

‘εμείς είμαστε αφρικάνοι έλληνες. όχι έλληνες. ούτε αφρικάνοι - αλλά και τα δύο: αφροέλληνες. εμείς λατρεύουμε αυτή την χώρα και τον λαό της. είμαστε ένα με τους αφρικάνους που μας αγαπάνε. γι’ αυτό και μας πληρώνει ένα κάρο λευτά η philip morris, επειδή ξέρουμε την αφρική. ειμαστε αφρικάνοι και μπορούμε να δουλεύουμε με τους ντόπιους. κάτι που δεν καταφέρνουν οι εγγλέζοι και οι άλλοι ευρωπαίοι που πάντα φέρονταν στους ντόπιους σαν αποικιοκράτες. 
εμείς τα καταφέρνουμε επειδή είμαστε έλληνες. 
όμως όχι. δεν μπορούμε να ζήσουμε στην ελλάδα εμείς. όταν τέλειωσα το πανεπιστήμιο ανέβηκα στην ελλάδα για να δοκιμάσω. άντεξα έναν χρόνο. εμείς καταγόμαστε από την κέρκυρα. έζησα εκεί και στην αθήνα που έχουμε κάτι συγγενείς. 
όμορφη η ελλάδα, δεν λέω. όμως δεν μου άρεσε η ζωή εκεί. 
πολύ δήθεν. πολύ λούσο. πολύ τρέξιμο και πολύ υποκρισία. 
δεν μας πάνε εμας αυτά. 
κοίτα, εδώ ο κόσμος είναι φτωχός και σ΄αυτό τον τόπο είναι όλο τον χρόνο καλοκαίρι. 
δεν χρειάζεσαι μεγάλα και πολυτελή σπίτια με θέρμανση και βαρυά έπιπλα. 
ούτε καλά και ακριβά ρούχα. 
εδώ νοιώθω ελεύθερος και είμαι με ανθρώπους που με αγαπάνε και με εκτιμούν...’

‘έχεις πάει με αφρικάνα;’ διέκοψε ο γιάννης.

‘άσ’ τον ρε γιάννη τον άνθρωπο’ με γλύτωσε ο διονύσης. ο γιάννης σε κοίταζε κατευθείαν στα μάτια με ένα βλέμα γεμάτο πυρετό. ήταν λίγο πιό πιωμένος από εμάς και συνέχισε απτόητος:

‘άκου. αν μείνεις και αύριο, θα πάω να σκοτώσω ένα eland. θα το πάω στο χωριό δίπλα στη φάρμα μου να μας το ετοιμάσουν για το βράδυ και θα έρθουν και τα κορίτσια...θα σε τρελάνουν... έχεις φάει ποτέ σου eland;

εγώ πέταξα πάλι την εξυπνάδα μου:

‘μα απ’ ότι ξέρω η αντιλόπη eland είναι προστατευόμενο είδος...’

ο γιάννης έσκασε στα γέλια:

‘εδώ φίλε μου είναι άφρικα και εμείς είμαστε βασιλιάδες εδώ. καταλαβαίνεις; αυτοί οι νόμοι είναι για τους ξένους – όχι για εμάς τους αφρικάνους. ξέρεις τι έκανα όλη μέρα σήμερα;

έχω μια φυτεία mango και μου την έχουν ταράξει κάτι μπαμπουίνοι. έχω πεί στους εργάτες και αφού μαζέψουν τη σοδειά από όλα τα δενδρα, αφήνουν κάμποσα που είναι γύρω από ένα ποτάμι που περνάει δίπλα από το σπίτι μου. ερχονται αυτοί οι κλεφταράδες οι μπαμπουίνοι κι εγώ την στήνω σε μια σεζλόνγκ στην βεράντα με την καραμπίνα. μπάμ και κάτω. έχουν μάθει και οι κροκόδειλοι και όταν ακούσουν την πρώτη τουφεκιά μαζεύονται κάτω απ’ τα δένδρα και μόλις πυροβολήσω τον μπαμπουίνο ανοίγουν το στόμα και χλάπ...καθάρισα καμιά δεκαριά απο αυτούς τους λωποδύτες σήμερα’

ο διονύσης μ’ έπιασε απ΄ τον ώμο:

‘να μην το ξεχάσω: να προσέχεις την ελλονοσία εδώ. τίποτα άλλο μη φοβάσαι. έχεις πάρει φάρμακο;’ του έδειξα ένα κουτί malarone που παίρνουν προγνωστικά όσοι πάμε υποσαχάρια αφρική

‘αυτά είναι τρίχες. κινίνο!!. να πάρεις κινίνο’. ‘ξέρεις το αυγό της ελονοσίας χρειάζεται δέκα μέρες για να επωασθεί. ο πατέρας μου πήγε πριν 15 χρόνια στην κέρκυρα και μετά καμιά ‘βδομάδα αρώστησε με ψηλό πυρετό. είπε αμέσως στους γιατρούς ότι είναι ελλονοσία. αυτός ήξερε. δεν τον πίστεψε κανείς. σε λίγες μέρες είχε κάτι επιπλοκές, έπεσε σε κώμα και πέθανε. άν του έδιναν κινίνο...να πάρεις να έχεις μαζύ σου όταν πάς πίσω στο σπίτι σου και στα παιδιά σου. αν δείς το παραμικρό σύμπτωμα...
νά, πάρε ένα κουτί...’

έβγαλε απ' την τσέπη του ένα κουτάκι με χάπια και μου το ‘χωσε στο τσεπάκι του πουκαμίσου πρίν προλάβω να αντιδράσω.

περάσαμε όλο το βράδυ κάτω από το λαστιχόδενδρο. ακούγοντες ατέλειωτες ιστορίες από τον γιάννη, για σαφάρι, για αναρίθμητες γυναίκες, πως τον κυνήγησε μια φορά μια μαύρη μάμπα – το πιό δηλητηριώδες φίδι της αφρικής:

‘εγώ έτρεχα με το jeep κι αυτή με κυνηγούσε...έτρεχε πιο γρήγορα από το jeep φίλε μου’

κάθε τόσο κέρναγαν στους συναδέλφους μου μπύρες. όταν εκείνοι σηκώθηκαν να φύγουν ο γιάννης και η παρέα με κράτησαν:

‘θα τον φέρουμε εμείς στο ξενοδοχείο’

με πηγαν πίσω ξημερώματα κυριολεκτικά λιώμα. θυμήθηκα να υπενθυμήσω στον γιάννη ν’ αφήσει την μεγάλη αντιλόπη ήσυχη αφού θα φεύγαμε πρωί-πρωί για το dar es salam από όπου θα πετούσαμε την μεθεπόμενη για κοπεγχάγη - έτσι έσωσα κι εγώ μιά eland !

έχω γνωρίσει πολούς έλληνες της διασποράς. ο γιάννης, η δήμητρα, ο διονύσης είχαν την καπατσωσύνη και τον ρομαντισμό που διακρίνει κυρίως τους έλληνες που συνάντησα σε μακρυνούς τόπους, στον καναδά, στην αμερική, στο μεξικό...όμως εκείνος ο πυρετός στο βλέμα του γιάννη ήταν η αφρική.

με λένε γιώργο και είμαι έλληνας και γαύρος

dar es salaam, Tanzania, 2009

από το morongoro, την επόμενη μέρα πρωί-πρωί μας φόρτωσαν σε δυό θηριώδη land cruisers για το dar es salaam. ο jurgen είχε κλείσει ένα υπέροχο ξενοδοχείο έξω από το dar όπου μείναμε την τελευταία βραδυά. το white sands hotel βρίσκεται σε μια παραλία της ερυθράς θάλασσας καμιά δεκαριά χιλιόμετρα έξω από το dar. η άμπωτις τραβιόταν κάθε τόσο και αποκάλυπτε κάπου εκατό μέτρα αμμουδιάς στην οποία έτρεχαν χιλιάδες καβούρια και περίεργα θαλασσινά έσκαβαν και χάνονταν στην άμμο μέχρι να έρθει η παλίρροια και να τα σκεπάσει πάλι όλα. τεμπελιάζαμε κάτω από τις χορταρένιες ομπρέλες όλη μέρα και μιλούσαμε για το project.  

πιό πολύ όμως οι συνάδελφοί μου με ρωτούσαν για ‘κείνους τους γεναιόδωρους μεθυσμένους καπνέμπορους έλληνες του morongoro.

την επόμενη μέρα το πρωί μοιραστήκαμε σε τρία ταξί

εγώ με δυό δανούς και τον γερμανό μπήκαμε στο πρώτο. ένα κόκκινο lada. ο niels και ο axel στρίμωξαν την μικροκαμωμένη mette στο πίσω κάθισμα. εγώ κάθησα στο μπροστινό. χαιρέτισα βιαστικά τον αφρικάνο οδηγό. του πέταξα ένα ‘airport’ και στράφηκα πίσω κουβεντιάζοντας με τους τρείς. ήταν ιούνης μήνας και το θέμα είχε γυρίσει στις διακοπές. μιλούσαμε αγγλικά:

‘εσύ που θα πάς κώστα; ελλάδα;’ ρώτησε ο axel.

‘ε που αλλού. πάντα ελλάδα πάμε διακοπές εμείς’

‘έλληνας είσαι ρε φίλε;’ άκουσα την βαριά φωνή του αφρικάνου οδηγού δίπλα μου.

γύρισα και τον κοίταξα μή πιστεύοντας στα μάτια και στα αυτιά μου που ακουγα από αυτόν τον μαύρο να μιλά άπταιστα ελληνικά.

‘ναι, έλληνας...εσύ όμως πως μιλάς τόσο καλά ελληνικά;’

‘γιώργο με λένε. έλληνας είμαι κι εγώ’ γέλασε ανοιχτόκαρδα. μιλούσε αργά και λίγο μάγγικα.

‘...εντάξει μην τρελαίνεσαι...τανζανία γεννήθηκα, πήγα ελλάδα το 80, έζησα 25 χρόνια εκεί. παντρέυτηκα. έκανα παιδιά. ζούσαμε στον μαραθώνα. χωρίσαμε με την ελλένη. μετά με ειδοποίησαν ότι πέθαινε ο πατέρας μου. ήρθα. ο αδερφός μου αρώστησε. δούλεψα το ταξί του για να ταίσω την οικογένειά του. ταρίφας. είμαι εδώ τώρα πέντε χρόνια. ξαναπαντρέυτηκα. ξανά παιδια..ξανά οικογένεια ... καταλαβαίνεις...τώρα δεν μπορώ να φύγω.

εγώ όμως μάγγα μου είμαι έλληνας. έλληνας γαύρος’

καθώς γύρισα μπροστά για να μιλάω με τον γιώργο, είχα διαπιστώσει ότι το ταμπλό του lada ήταν γεμάτο σημαιάκια, και γιρλάντες ερυθρόλευκες. κόκκινες μπαλίτσες και μπρελόκ του ολυμπιακού κρέμονταν απ' το καθρεπτάκι. όλο το lada ήταν μια αποθέωση του θρύλου.
ο γιώργος, έσπρωξε απαλά με τον χοντρό του αντίχειρα μια κασσέτα στό κασετόφωνο:
από εκείνες τις παλιές τεράστιες 8 track  
στράτος διοννυσίου!

‘εγώ φίλε γουστάρω πολύ στράτο και αγγελόπουλο. αλλά τώρα δεν μπορώ να βρώ άλλο τέτοιες κασέτες. θ’ αλλάξω όμως κασετόφωνο απ’ τα καινούργια με τις μικρές. 
αλλά που να ξαναβρώ τόσα τραγούδια ;’

μου έδειξε δίπλα του ένα μακρόστενο χαρτόκουτο γεμάτο κασσέτες

οι δανο-γερμανοί πίσω είχαν ξεκαρδιστεί στα γέλια:

‘please, don't tell us now that he is also greek’ 
μου λέει η mette
ο ταρίφας της χαμογέλασε μέσα απ’ τον καθρέφτη

‘yes i am! my name is george and i am greek gavros’ 
 μετά γύρισε προς το μέρος μου:

‘καθάρισε τώρα εσύ μαζύ τους δικέ μου για το τι 'ναι ο γαύρος’

χαμογελώντας άρχισε να συνοδεύει τον διονυσίου στην 8 track: 
‘αφού δεν ζούμε πια μαζύ...πάρε ότι θέλεις παλιατζή’

...greek gavros
το ‘γαύρος’ είναι εύκολο, σκεύτηκα. 
το άλλο όμως, το πρώτο συνθετικό ”greek” πως να το εξηγήσω;   
πως να εξηγήσω σε μιά δανέζα, μέσα σε ένα ταξί στο dar es salaam 
ότι ο μαύρος οδηγός μας που τραγουδάει τον ‘παλιατζή’ είναι κι αυτός έλληνας
όσο και ο γιάννης, ο διονύσης και η δήμητρα που γνωρίσαμε το προηγούμενο βράδυ στο morongoro

όταν φτάσαμε στο αεροδρόμιο ζήτησα την διεύθυνση του γιώργου.

‘θα σου στείλω κασσέτες του στράτου’ του υποσχέθηκα

'μεγάλε !!' με χτύπησε στην πλάτη
μου έδωσε μια καρτούλα με το όνομά του. κατακόκκινη με θυρεό του θρύλου:
taxi george - dar es salaam
ξετρύπωσε ένα ταλαιπωρημένο στυλό bick μέσα από το χαρτόκουτο με της κασσέτες 8 track 
και έγραψε στο πίσω μέρος την ταχυδρομική του διεύθυνση

τρία χρόνια τώρα δεν εκπλήρωσα ακόμα την υπόσχεσή μου. 
έκείνη την καρτούλα του γιώργου δεν μπορώ να την βρώ πιά. 
κάπου παράπεσε φαίνεται μαζύ με το κουτί με τα κινίνα

ημερίδα: εφοδιαστικές αλυσίδες τροφίμων

Εφοδιαστικές αλυσίδες τροφίμων

Παλιές και νέες μέθοδοι

Προβλήματα και νέες προοπτικές

Τρίκαλα Ημαθίας - Παλιό Δημοτικό Σχολείο

Σάββατο, 24 Μαρτίου, 2012: 17:00 – 20:00

ημερίδα μέρος Ι

ημερίδα μέρος ΙΙ

συνέντευξη στην εκπομπή 5+ στην ΕΤ3 (36:00-49:00)

στιγμιότυπα από την ημερίδα στην ΕΤ3 (03:51-06:10)

LEAP εργαστήριο οικονομικής ανάλυσις ΑΠΘ 
στιγμιότυπα στο blog τρίκαλα ημαθίας του νίκου σαλτουρίδη
στιγμιότυπα στο blog περισκόπηση του σίμου τάμογλου

Οργάνωση

·           Εργαστήριο Οικονομικής Ανάλυσης, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

·           Πανεπιστήμιο Κοπεγχάγης, Δανία

·           Γεωργικό Πανεπιστήμιο Ουψάλα, Σουηδία

·           Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων, ΤΕΙ Δυτικής Μακεδονίας

·           eRNAC  Ευρωπαϊκό Δίκτυο Αγροτικών Συνεταιριστικών Ερευνών

·           Δήμος Αλεξάνδρειας

·           Τοπική Κοινότητα Τρικάλων Ημαθίας

·           ΤΟΕΒ Τρικάλων Ημαθίας

·           Σύλλογος αιμοδοσίας ”Αλληλεγγύη”

·           Πολιτιστικός σύλογος ”Ανατολική Ρωμυλία”

Εισηγητές

·           Βαρσακέλης Νίκος, Καθηγητής ΑΠΘ

·           Βλαχοπούλου Μάρω, Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

·           Καμενίδης Χρήστος, Ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ

·           Καμπούρης Αχιλλέας, Γεωργικός Συνεταιρισμός Β’ Χαλάστρας Ημαθίας

·           Καραντινινής Κώστας, Καθηγητής Παν/μιο Κοπεγχάγης & Γ. Παν/μιο Ουψάλα

·           Μάττας Κώστας, Καθηγητής ΑΠΘ

·           Σαββίδης Παντελής, Δημοσιογράφος ΕΡΤ3

·           Τσολακίδης Ηλίας, Ομάδα Εθελοντικής Δράσης Πιερίας ”Ο Τόπος μου”

Σκοπός - Επιλογή του θέματος και του τόπου

Η αφορμή για το απογευματινό στρογγυλό τραπέζι είναι οι πρόσφατες πρωτοβουλίες διακίνησης γεωργικών προϊόντων μέσω φορέων κοινωνικής δικτύωσης με την χρήση του διαδικτύου. Η πρωτοβουλίες αυτές έχουν δημιουργήσει ελπίδες αλλά και σύγχιση που πρέπει να τοποθετηθούν στη σωστή τους διάσταση και προοπτική. Η κύρια αιτία όμως αυτής της συζήτησης είναι τα ευρύτερα προβλήματα και οι προοπτικές στην ελληνική γεωργία και ειδικά στη γεωργία της περιοχής έτσι όπως αυτά διαμορφώνονται κάτω από τη συγκλονιστική σκιά της τρέχουσας οικονομικής κρίσης που μαστίζει τη Χώρα και την Ευρώπη. Σκοπός της ημερίδας είναι να φωτίσει το θέμα από την επιστημονική του σκοπιά και να παρουσιάσει πρακτικές και λύσεις για το μέλλον. Η έμφαση είναι στήν εφοδιαστική αλυσίδα τροφίμων και στις δυνατότητες και προοπτικές μέσα από την παρούσα οικονομική κρίση. Προσεγγίζεται το ευρύτερο θέμα της εφοδιαστικής αλυσίδας τροφίμων μέσα από το φακό της οικονομικής ανάλυσης. Στις εισηγήσεις και στη συζήτηση παρουσιάζονται εμπειρίες από πρόσφατες έρευνες στην αγορά της Ελλάδας, της Ευρώπης και παγκοσμίως. Θα συζητηθεί η νέα ΚΑΠ και θα εξετασθεί το πρόβλημα της διακίνησης και διαμόρφωσης της τιμής παραγωγού και καταναλωτή, ο ρόλος κάθετων μορφών οργάνωσης όπως συνεταιρισμοί, και η χρήση του διαδικτύου και των ΜΜΕ στη διακίνηση τροφίμων και στη διαμόρφωση τιμής. Η οργάνωση αυτής της συζήτησης δεν γίνεται στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα, ούτε κάτω από λαμπερά φώτα συνεδριακών κέντρων. Επιλέχτηκε ένα καθαρά αγροτικό χωριό που ενώ μαστίζεται από την οικονομική κρίση έχει μέλλον και τεράστιες προοπτικές ανάπτυξης.

ΕΙΣΟΔΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗ

fiat panis

fiat panis = γενηθήτω ψωμί
από ότι φαίνεται οι κρίσεις στις αγορές τροφίμων θα είναι κοντά μας για πολύ. μετά την πρόσφατη κρίση του 2007/08 πολλοί «ειδικοί» βιάστηκαν να την αποδόσουν μόνο σε προσωρινές μειώσεις των αποθεμάτων λόγω ξηρασίας σε διάφορα μέρη του πλανήτη το 2007. η κρίση όμως επανήλθε και το 2010/11. το διάγραμμα του FAO αιστερά μας δείχνει το μέγεθος του προβλήματος. ακόμα πιό κατατοπιστικά είνα τα δύο διαγράμματα παρακάτω, πάλι από τον FAO, που μας δείχνουν τις διακυμάνσεις των τιμών κάποιων βασικών προϊόντων ανά μήνα και για κάθε έτος. αριστερά έχουμε τον δείκτη τροφίμων του FAO για κάθε χρόνο. εδώ βλέπουμε ότι το 2010 ο δείκτης τροφίμων έφτασε στις 214.75 μονάδες που είναι η υψηλότερη τιμή από το 1996 που συντάσεται αυτός ο δείκτης. υωηλότερα ακόμη και από τον δείκτη του φεβρουαρίου του 2008 που είχε φτάσει στο 208.66. στο διάγραμμα δεξιά έχουμε τον δείκτη τιμής για επιλεγμένα προϊόντα. βλέπουμε ότι η ζάχαρη έχει φτάσει στς 400 μονάδες. όλοι οι δείκτες δείχνουν μια άνοδο το 2010. τι προκαλεί αυτές τις αυξήσεις;

μιά πιό προσεκτική παρατήρηση, ακόμη και από το 2008 και παλαιότερα, θα μας έδειχνε τα βαθύτερα διαρθρωτικά προβλήματα της παγκόσμιας αγοράς τροφίμων, τα οποία μπορούμε να συνοξίσουμε σε έξι κατηγορίες. αύξηση της ζήτησης, βιοκάύσιμα, κλιματική αλλαγή, κερδοσκοπία, ενεργειακή κρίση, ολιγοπώλια. αναλυτικά:



1. μεγάλη αύξηση της ζήτησης τροφίμων κυρίως από την κίνα και την ινδία
στις χώρες αυτές η αύξηση του εισοδήματος οδήγησε σε πολύ μεγάλη αύξηση της ζήτησης και σε αλλαγή του διαιτολογίου. έτσι αυξήθηκε θεαματικά η ζήτηση σε κρέας και γαλακτοκομικά. οι κινέζοι για παράδειγμα δεν άγγιζαν σχεδόν τα γαλακτοκομικά. στην κίνα έχει πενταπλασιαστεί η κατανάλωση μέσα στην τελευταία δεκαετία και βαίνει διαρκώς αυξανόμενη. το ίδιο και στην ινδία. ενώ η ινδία είναι η μεγαλύτερη παραγωγός χώρα στον κόσμο η κατανάλωση είναι κυρίως σε φρέσκο γάλα. τελευταία όμως αυξάνεται και η κατανάλωση επεξεργασμένων γαλακτομικών προϊόντων, τυριού κλπ. η κατανάλωση στην ινδία αναμένεται να τριπλασιαστεί μέσα στα επόμενα τέσσερα χρόνια.
φυσικά η αύξηση της κατανάλωσης γάλακτος και κρέατος συνεπάγεται αύξηση της ζήτησης σιτηρών και άρα αύξηση των τιμών τους.

2. βιο-καύσιμα
σε μια προσπάθεια να μειώσουν την εξάρτηση από τις πετρελαιοπαραγωγούς χώρες και τις επιπτώσεις που έχει η κατανάλωση ορυκτών καυσίμων στο περιβάλλον και στο κλίμα, οι ΗΠΑ και η ευρωπαϊκή ένωση αποφάσισαν να επιδοτήσουν την παραγωγή καυσίμου από φυτά, κυρίως καλαμπόκι. έτσι πάνω απο 15% της παραγωγής καλαμποκιού χρησιμοποιείται για την παραγωγή βιοκαύσιμου. παρ’ ότι το κόστος παραγωγής αιθανόλης από ζαχαροκάλαμο βραζιλίας είναι μόνο τα 2/3 του κόστους από καλαμπόκι η αμερικανική κυβέρνηση συνεχίζει να επιδοτεί την παραγωγή και να επιβάλει δασμούς στις εισαγωγές βραζιλιάνικης αιθανόλης.
η αύξηση της χρήσης σιτηρών για παραγωγή καυσίμων τα αφαιρεί από την κατανάλωση τροφίμων και έτσι αυξάνεται η τιμή τους διεθνώς.

3. κλιματικές αλλαγές
οι αλλαγές στο κλίμα του πλανήτη έχουν ποικίλες επιπτώσεις στην παραγωγή τροφίμων. για παράδειγμα, η αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα (CO2) ωφελεί γενικά την ανάπτυξη των φυτών αφού αυτά ουσιαστικά τρέφονται από τον άνθρακα που προσλαμβάνουν από το CO2. έρευνες όμως δείχνουν ότι δεν ωφελεί το ίδιο όλους τους τύπους φυτών. τα δενδρώδη για παράδειγμα ωφελούνται ενώ φυτά όπως το καλαμπόκι μειώνουν την παραγωγικότητά τους εξ’ ατίας της αύξησης του CO2.

μιά άλλη συνέπεια της κλιματικής αλλαγής έχει να κάνει με το νερό. έχει προκληθεί μεγάλη ανακατανομή με ευνοϊκές όσο και δυσμενείς συνέπειες στην παραγωγή τροφίμων στον πλανήτη.

4. κερδοσκοπία
ο λόγος αυτός δεν είναι κοινώς αποδεκτώς ως λόγος αύξησης των τιμών τροφίμων. η κερδοσκοπία λαμβάνει χώρα στα χρηματιστήρια εμπορευμάτων (σικάγο, φρανκφούρτη, λονδίνο κλπ). τα προθεσμιακά (futures) και δικαιωματικά συμβόλαια (options) στα σιτηρά και άλλα εμπορεύματα θεωρούνται από πολούς οικονομολόγους ότι δεν επιρεάζουν τις πραγματικές τιμές. όμως είναι πολύ δύσκολο να παραβλέψει κανείς το γεγονός ότι τα συμβόλαια αυτά έχουν πενταπλασιαστεί την τελευταία πενταετία, η δε αξία των συναλλαγών είναι πολάκις εκατονταπλάσια της πραγματικής παραγωγής.

5. τιμές ενέργειας
οι τιμές πετρελαίου συνδέονται άμεσα με τις τιμές τροφίμων. το πετρέλαιο αποτελέι σημαντικό συντελεστή του κόστους παραγωγής κυρίως γιατί το λίπασμα είναι ουσιαστικά υποπροϊόν της διήλυσης αργού πετρελαίου. με τις τιμές πετρελαίου να αγγίζουν και πάλι τα $100/βαρέλι οι τιμές λιπάσματος έχουν εκτιναχτεί. η τιμή της ουρίας (πρώτης ύλης του αζωτούχου λιπασματος) βρίσκεται στο $350/τόνο από τα $100 πού ήταν πριν 10 χρόνια.

6. ολιγοπώλια στην αλυσίδα παραγωγής-διανομής
αυτό είναι ένα θέμα που έχει περισότερο μακροχρόνιες επιπτώσεις στις τιμές τροφίμων. η επίπτωσή τους κυρίως έχει να κάνει με το ότι οι υψηλές τιμές τροφίμων πολύ λίγο περνούν στον παραγωγό φού το οποιοδήποτε πλεόνασμα αποροφείται απο τις πολυεθνικές της μεταποίησης και διανομής.


συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι οι υψηλές τιμές τροφίμων ήρθαν για να μείνουν. κυρίως όμως αυτό που θα παρατηρούμε είναι αύξηση της διακύμανσης των τιμών. κάτι που αποτελεί μεγάλο πρόβλημα για τους παραγωγούς όσο και για τους καταναλωτές.

εκείνο που δυστυχώς θα παρατηρήσουμε επίσης είναι πολιτικές και κοινωνικές επιπτώσεις της κρίσης. πρώτον θα δούμε προβλήματα πείνας κυρίως στην αφρική. θα δούμε επίσης διαμαρτυρίες και αναταραχές όπως αυτές που παρατηρήσαμε το 2008 στην λατινική αμερική να επαναλμβάνονται όπως πρόσφατα στην ινδία (με την τιμή των κρεμυδιών !)και στο μεξικό (με την τιμή της καλαμποκίσιας τορτίγιας).

θαλής ο μιλήσιος ο κερδοσκόπος

αριστοτέλης (384-322 π.χ.), πολιτικά, βιβλ 1 κεφ 11

....το σχετικό με τον Θαλή τον Μιλήσιο διότι πρόκειται για μια ιδέα πλουτισμού που ενώ του την αποδίδουν λόγω της σοφίας του, έχει γενική αξία. Γιατί, ενώ τον περιγελούσαν για τη φτώχεια του λέγοντας πως δεν τον ωφελούσε σε τίποτα η σοφία του, λένε ότι εκείνος κατάλαβε από αστρολογικές ενδείξεις, αν και ήταν ακόμα χειμώνας, πως θα επακολουθούσε καλή σοδειά λαδιού. Αφού προμηθεύτηκε λίγα χρήματα, έδωσε προκαταβολή και νοίκιασε όλα τα ελαιοτριβεία στη Μίλητο και τη Χίο με ελάχιστο νοίκι, αφού δεν υπήρχε κανένας άλλος ανταγωνιστής. Όταν ήρθε η ώρα και πολλοί ζητούσαν ταυτόχρονα και ξαφνικά ελαιοτριβεία, ο Θαλής τα υπενοικίασε όσο ήθελε και, αφού συγκέντρωσε πολλά χρήματα, τους απέδειξε ότι είναι εύκολο να πλουτίσουν οι σοφοί, αν θέλουν, δεν είναι όμως αυτή η επιδίωξη τους. Και ο Θαλής λέγεται ότι απέδειξε με τούτο τον τρόπο τη σοφία του. Όπως είπαμε λοιπόν, η ιδέα αυτή έχει γενική αξία αν κάποιος μπορεί να δημιουργεί μονοπώλια...

το άνοιγμα των κλειστών

  Πρόσφατες μελέτες (απο τον ΙΟΒΕ) επιμένουν ότι η απελευθέρωση των κλειστών επαγγελμάτων θα φέρει μέχρι και 10% αύξηση του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ). Η τρόικα δια του Ποουλ Τόμσεν του ΔΝΤ είναι κατενθουσιασμένη με την ιδέα και το έθεσε ως προϋπόθεση για την εκταμίευση της τρίτης δόσης. Έτσι εχτές ο πρωθυπουργός έβαλε το θέμα σε πρωτεραιότητα: «ανοίξτε τα κλειστά τώρα».

Είναι ν’ απορεί κανείς με την ευκολία που κάτι τέτοιες εύπεπτες συνταγές γίνονται αποδεκτές απο τόσο σημαντικούς ανθρώπους.

Αυτό που υπαινίσεται μια τέτοια πρόταση είναι ότι τα ταξί, για παράδειγμα, στην Ελλάδα είναι λιγοστά, άρα μια απελευθέρωση θα αύξανε τον αριθμό τους (την προσφορά), θα μειωνόταν έτσι το κόμιστρο, θα χρησιμοποιούνταν έτσι περισότερο οι υπηρεσίες ταξί και αυτό θα είχε πολλαπλασιαστικές επιπτώσεις στην οικονομία...ποιός είναι άραγε ο πολλαπλασιαστής των ταξί; Ξεχνούν άραγε ότι το ταξί στην Ελλάδα είναι απο τα φτηνότερα στην Ευρώπη; Ότι έστω και αν πέσει το κόμιστρο πολύ λίγο αυτό θα αύξανε την οικονομική δραστηριότητα και το εθνικό προϊόν; Αυτό που πιθανόν να γίνει είναι μια ανακατανομή. Θα φύγουν κάποιοι και θα μπούν κάποιοι άλλοι στον κλάδο. Πιθανόν να μπούν οργανωμένες εταιρίες. Αυτό ίσως φέρει κάποιους παραπάνω φόρους. Ναί, αλλά ανάπτυξη απο πού κι ως πού;

Κάτι παρόμοιο υποστηρίζουν ότι θα γίνει με τα φαρμακεία. Αποφεύγουν να πουν ότι το αμαρτωλό κύκλωμα φαρμακοβιομηχανιών - υπουργείου – ιατρών – φαρμακείων είναι αυτό που ανεβάζει το κόστος φαρμάκων και αυξάνει την πολυφαρμακία και όχι ο αριθμός των φαρμακείων. Πως μπορεί να αυξηθεί το εθνικό προϊόν άν αυξηθούν τα φαρμακεία στην Ομόνοια και στην πλατεία Βαρδαρίου; Πάλι, ίσως δούμε μια ανακατανομή. Ισως τα φαρμακεία μπούν στα σούπερ μάρκετ. Ίσως αυτό να δώσει κάποιους φόρους. Ανάπτυξη όμως;

Λίγοι μπορόυν να αμφισβητήσουν το ότι τα περισσότερα κλειστά επαγγέλματα πρέπει κάποτε να ανοίξουν και φυσικά δεν θα έπρεπε να είχαν κλείσει ποτέ. Απορεί όμως κανείς με την σπουδή και με την βαρύτητα που παίρνει το θέμα όσον αφορά στην ανάπτυξη. Γιατί τόση βιασύνη; Γιατί, αίφνης, τό θέμα του ανοίγματος των κλειστών επαγγελμάτων αποτελεί πρωτεραιότητα γιά την κυβέρνηση και για την τρόικα;

Ένας λόγος είναι η ευκολία: είναι πιό εύκολο από άλλα αναπτυξιακά μέτρα. Δεν απαιτεί ούτε χρήματα ούτε κάποιο σοβαρό κρατικό μηχανισμό. Το μόνο που χρειάζεται είναι μια σειρά απο νομοσχέδια και γερό πολιτικό στομάχι: το άνοιγμα φέρνει κοινωνική και πολιτική αναστάτωση με όλους αυτούς που χάνουν τα προνόμιά τους να κατεβαίνουν στους δρόμους. Από την άλλη όμως θα αποκαλύψει και τα «ρετιρέ» του κάθε κλάδου φέρνοντας έτσι κάποιες προνομιούχες ομάδες αντιμέτωπες με το σύνολο της κοινωνίας. Πάνω στην αναμπουμπούλα αυτή η κυβέρνηση μπορεί ίσως να σκοράρει σε πόντους τολμηρίας και να δρέψει ψήφους από την απονομή της δικαιοσύνης και της ισοκατανομής του πλούτου.

Ένας άλλος λόγος όμως, θα μπορούσε να αναζητηθεί με απλές ασκήσεις πολιτικής οικονομίας: Καταμετρώντας τους ωφελημένους του ανοίγματος των κλειστών επαγγελμάτων μπορεί να βγάλει ο καθείς τα συμπεράσματά του.

Επίσης, εκείνο που μας διαφεύγει από την διαδικασία αυτή είναι γιατί δεν σπεύδει να επωφεληθεί το κράτος απο την μάχη αυτή εισπράτοντας ένα μερίδιο των προσόδων της απελευθέρωσης. Για παράδειγμα, μάθαμε όλοι πως οι άδειες φορτηγών χρυσο-πληρώνονταν. Μια άδεια ταξί στην Θεσσαλονίκη έπαιζε στις 100 χιλ ΕΥΡΩ. Η άδεια ενός προνομιούχου φαρμακείου πουλιέται εκατοντάδες χιλιάδες ΕΥΡΩ με πληροφορούν. Καλώς. Γιατί δεν φροντίζει το κράτος να εισπράξει άν όχι το όλον, τουλλάχιστον ένα μέρος αυτής της προσόδου; Η άδεια δεν είναι του κράτους; Το κράτος δεν την χορήγησε κατ' αρχή στους σημερινούς κατόχους της; Γιατί να πάρουν τσάμπα άδειες φαρμακείου τα σούπερμάρκετ; Γιατί μεγάλες εταιρίες αφήνονται να ρίξουν στην αγορά  νέα ταξί ή φορτηγά έτσι δωρεάν;

Κανείς δεν γνωρίζει με ακρίβεια τον παλλαπλασιαστή των ταξί, των φορτηγών ή των φαρμακείων. Κάποιες μελέτες όμως μας δείχνουν ξεκάθαρα άλλες στρεβλώσεις και στενωπούς της ανάπτυξης. Αυτές όμως δεν θέλει κανείς να τις αγγίξει. Γιατί;

Για παράδειγμα, πρόσφατη μελέτη του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων μας πληροφορεί ότι η «καθαρή απώλεια ευημερίας» λόγω της μονοπωλιακής δύναμης της ελληνικής βιομηχανίας τροφίμων και ποτών για την περίοδο 1983-2007, είναι περίπου €96.53 εκ. (2.74% της προστιθέμενης αξίας της βιομηχανίας τροφίμων και ποτών) και η μείωση της ευημερίας των καταναλωτών είναι περίπου €176.51 εκ. (5.01% της προστ. αξίας της βιομηχανίας τροφίμων και ποτών)» (Αγρότυπος, 13/9/2010). Με άλλα λόγια τα ολιγοπώλια στα τρόφιμα προκαλούν απώλεια εθνικού πλούτου εκατομμυρίων ΕΥΡΩ.

Στα παραπάνω δεν περιλαμβάνονται τα σούπερμαρκετ στα οποία οι ολιγοπωλιακές συνθήκες είναι γαργαντουϊκών διαστάσεων όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά πανευρωπαϊκά και παγκοσμιώς. Ιδού πεδίον δόξης λαμπρόν για μια πολιτική που θα μείωνε – αφού δεν μπορεί να εξαλείψει παντελώς – την ολιγοπωλιακή μέγκενη. Αντί όμως αυτού παρατηρούμε μια ύποπτη προσπάθεια απο το υπουργείο ανάπτυξης να μειώσει τον ρόλο της επιτροπής ανταγωνισμού. Ταυτόχρονα ο αρμόδιος υπουργός έκανε συμφωνία κυρίων με τους λιανεμπόρους για μειώσεις τιμών. Κάποιοι γράφουν (ΤΟ ΒΗΜΑ) ότι αυτά τα δύο πιθανόν να συνδέονται. Ότι δηλαδή οι λιανοπωλητές μείωσαν (προσωρινά) τις τιμές με αντάλαγμα το απυρόβλητο του ανταγωνισμού!!

Αν είναι έτσι αλοίμονό μας!
Η κυβέρνηση δεν ακροβατεί απλώς ιδεολογικά όπως φοβούνται κάποια παλιά ακραιφνώς σοσιαλιστικά της στελέχη. Αφ' ενός κοροϊδεύει τον εαυτό της, την τρόικα και την κοινωνία, ψηφίζοντας το ένα νομοσχέδιο μετά το άλλο προσπαθώντας να εξασφαλήσει το επόμενο ευρώ του ευρωπαϊκού ταμείου στήριξης. Αφ' ετέρου όμως παίζει σε ένα πολύ επικύνδυνο ταμπλό καθώς ούτε τα νομοσχέδια από μόνα τους μπορούν να φέρουν ανάπτυξη αλλά το χειρότερο: οι κινήσεις της δημιουργούν υποψίες βρώμικης πολιτικής οικονομίας.

Τραγικό όμως είναι το ολίσθημα της ιστορικής ευθύνης: οι ηγέτες μας - όλοι ανεξαιρέτως στους ρόλους που υπηρετεί ο καθένας τους - αντί να μετατρέψουν την κρίση σε μια μοναδική ευκαιρία ανόρθωσης, τσαλαβουτούν μέσα στα θολά νερά του ναυαγίου της χώρας, ψαρεύοντας με τα ίδια πολιτικά και κομματικά δίχτυα με τα οποία οι ίδιοι είχαν τραβήξει την χώρα στον βυθό.

Χειμέρια τα πράγματα
Δύσκολοι πολύ οι καιροί